چهارگانه در موضوع خداجويى و خداخواهى انسان وجود دارد : 1 . حس خداجويى جهانى است خداشناسى و تمايل به ماوراى طبيعت به زمان يا مكان خاصى از جهان اختصاص ندارد ، بلكه به شهادت تاريخ كهنى كه از اقوام مختلف اعم از متمدن و وحشى به دست آمده است اعتقاد به خدا و مبدأ جهان ، در ميان تمام ملل وجود داشته است و در حفارىها و كاوش‌هاى علمى كه به وسيلهء دانشمندان باستان‌شناس براى اطلاع از روش زندگى ، پايهءتمدن و طرز تفكر اقوام گذشته انجام گرفته است همواره زير تل‌هاى بزرگ ، معابد و عبادتگاه‌هايى كشف شده است كه همگى حاكى از آن است كه ملل پيشين در اين اماكن عبادت مىكرده‌اند ، گو اين كه عده‌اى از آنها در تشخيص معبود اشتباه كرده و بت‌هايى را معبود خود قرار داده بودند . آرى ، در فصول تاريخ بشر نمىتوان فصلى يافت كه در آن ، تمايل انسانى به ماوراى طبيعت مشاهده نگردد ، بلكه حس مذهبى در ميان تمام اقوام و ملل ، جزولاينفك زندگى تشخيص داده شده كه همواره با آن بوده و هست تا آن جا كه « جان - ر ايورث » استاد دانشگاه « كلمبيا » دربارهء مذهب مىگويد : هيچ فرهنگ و تمدنى را نزد هيچ قومى نمىتوان يافت مگر آن كه در آن فرهنگ و تمدن ، شكلى از مذهب وجود داشته است . ريشه‌هاى مذهب تا اعماق تاريكى از تاريخ كه ثبت نشده و به دسترس بشر نرسيده است كشيده شده است . حس دينى ، هم اكنون در ميان ملل متمدن جهان يك حس طبيعى است كه در هر گوشه‌اى از جهان براى خود تجلياتى دارد و اگر از قاره‌هاى مختلف جهان عبور كنيم آثار و جلوه‌هاى اين حس را هم در ميان غنىترين و صنعتىترين كشورهاى جهان ، و هم در ميان فقيرترين و عقب مانده‌ترين ملل عالم با ديدگان خود مشاهده مىكنيم .